THÀNH GIA ĐỊNH THẤT THỦ

 

Đại Nam cương thổ Nguyễn Triều

Hoàng Đế Tự Đức rất yêu hoà bình

Phú Xuân là đất Đế kinh

Nhân dân sống cảnh thái bình thảnh thơi

Ca ngâm, thơ phú yêu đời

Văn nhân, học sỹ nhiều nơi thành tài

An Nam cương thổ rộng dài

Đất nước trù phú từng ngày tiến lên

Nguyễn Triều ngôi vị vững bền

Quân đội vì thế trở nên an nhàn

Ta không đề phòng thực dân

Phương Tây vốn đã nhiều lần hăm he

Những Triều trước chúng còn dè

Sang Triều Tự Đức, chúng me đánh mình

Nhà vua đã nắm tình hình

Thành luỹ cũng cố, quân binh canh phòng

Tuy nhiên nhiều năm bế quan

Quân ta vũ khí có phần cũ đi

Thuyền chiến lạc hậu đến kỳ

Đồn luỹ không được bảo trì vững thêm

Pháp là nước mới mạnh lên

Họ có ý đến Viễn Đông lâu rồi

Từ ngày Chúa Nguyễn sang mời

Pháp đã từng bước đưa người sang ta

Tuy nhiên Chúa biết phòng xa

Nên những người Pháp ở ta bị trừ

Pháp từ đó rất căm thù

Họ luôn kiếm cớ chuyện hồi xa xưa

Họ gây sức ép với vua

Bắt ta mở cửa thông thương các đường

Ngoại giao bế tắc nhiều phương

Thế nên vua Pháp tìm đường ra quân

Từ sau hiệp ước Thiên Tân

Quân Pháp có phần rảnh rỗi nhiều hơn

Họ huy động một đại quân

Hạm đội thuyền chiến đến gần nước ta

Pháp liên minh Tây Ban Nha

Đứng đầu chính là Nam tước Bre- nien

Bre-nien trình kế hoạch lên

Rằng Đà Nẵng là một vịnh rộng, sâu

Tàu chiến có thể đi vào

Tuyến đường thuận lợi sang Lào và Miên

Hải quân dễ đổ bộ lên

Vượt Hải Vân đến Kinh thành Huế ngay

Vua Pháp đã chấp nhận ngay

Liên quân dự tính chọn ngày tấn công

Pháp lấy cái cớ cho rằng

Vua ta sát hại người Công Giáo nhiều

Đại Nam đã không biết điều

Pháp từng giúp đỡ đánh triều Tây Sơn

Hiệp ước hai nước từng bàn

Nhưng mà vua của nước Nam sai lời

Tình hình có vẻ căng rồi

Đức vua cùng với các quan hội bàn

Nhiều vấn đề rất khó khăn

Vũ khí ta đã có phần yếu hơn

Pháp thế mạnh ở hải quân

Súng ống hiện đại hơn quân của mình

Căng thẳng trên cả triều đình

Kẻ hoà, người đánh rối bời cả lên

Pháp trình tối hậu thư lên

Rằng họ sẽ đến tấn công kinh kỳ

Nếu ta không chịu thực thi

Tất cả những gì viết ở trong thư

Triều đình còn vẫn chần chừ

Ai cũng nghĩ Pháp chỉ hù doạ thôi

Thế nên không chịu phản hồi

Người Pháp tức tối bắt đầu tấn công

Pháp đánh thử một vài đồn

Quân ta không có phản công chút nào

Vì ta chưa biết tính sao

Thế nên Pháp lại đánh vào đợt hai

Quân ta vẫn rút đi ngay

Tuy nhiên lần này vua đã rất lo

Triều đình đưa kế hoạch ra

Chuẩn bị quân đội để mà chống ngăn

Vua lệnh cho tướng Trần Hoằng

Tổng trấn Nam Ngãi phải ngăn quân thù

Vua sẽ cử tiếp viện vô

Vì mất Đà Nẵng, kinh đô dễ vào

Pháp đã chuẩn bị đánh nhau

Ba ngàn quân với nhiều tàu chiến to

Pháp gửi thêm tối hậu thư

Rằng quan trấn thủ giao Đà Nẵng ngay

Nếu không thì sẽ biết tay

Thần công Pháp sẽ thổi bay kinh thành

Vì Pháp đã muốn chiến tranh

Quân ta vì thế phải đành chờ xem

Tối hậu thư đã đưa lên

Ta chẳng có thèm hồi đáp làm chi

Đánh thì đánh chứ sợ gì

Người Nam đâu có dễ gì làm theo

Pháp đã hiểu ra mọi điều

Liên quân quyết đánh Nam triều một phen

Thần công của Pháp giương lên

Tất cả thuyền chiến tiến vô sát bờ

Pháp bắn bán đảo Sơn Trà

Phá huỷ đồn luỹ quân ta canh phòng

Đạn pháo công kích cửa sông

Ngư dân tháo chạy, nỗi lòng hoang mang

Quân ta không đủ sức ngăn

Vì súng ta bắn không bằng súng Tây

Hai đồn Đông và đồn Tây

Quân Pháp tiêu diệt một ngày là tan

Cửa sông bị chiếm dễ dàng

Pháp cho đổ bộ lên nam Sơn Trà

Trần Hoằng rút chạy đi xa

Ông ta không dám đánh ra chút nào

Quân mình lùi về tuyến sau

Quân Pháp thắng thế tiến mau không ngờ

Từ Sơn Trà Pháp toả ra

Đánh vào An Hải dễ mà như không

Đồn Điện Hải bị nổ tung

Quân ta rút đến Hoà Vang bảo toàn

Đào Trí nhận lệnh vua ban

Ông đi chi viện Quảng Nam tức thì

Đến nơi, đã mất thành trì

An Hải, Điện Hải còn gì nữa đâu

Pháp đã làm chủ trận đầu

Vua ta nghe vậy rất rầu tâm can

Vua cách chức ngay Trần Hoằng

Tội để cho Pháp dễ dàng tiến vô

Đào Trí nhận chỉ phải lo

Ông ta thế chỗ Trần Hoằng lãnh binh

Lê Đình Lý dẫn viện binh

Phạm Khắc Thận được triều đình cử đi

Tham tri Nội Các Nguyễn Duy

Cả ba chuẩn bị chống ngăn quân thù

Ta cho dựng luỹ, đắp mô

Cắm chông dưới hố và bày phục binh

Lê Đình Lý xét tình hình

Ông đến Cẩm Lệ ém binh chờ thời

Liên quân Pháp kéo đến nơi

Quân ta bị đánh tơi bời nát tan

Chiến luỹ bị phá tan hoang

Pháp đã nhẹ nhàng chiếm Mỹ Thị ngay

Hồ Đức Tư biết chuyện này

Hoá Khuê, Tư lại không điều binh ra

Tại Cẩm Lệ, Pháp đánh qua

Tướng Lê Đình Lý của ta kiên cường

Ông ta đã bị trọng thương

Anh hùng vì nước, sa trường hiến thân

Hồ Đức Tư vì bản thân

Áng binh bất động bị vua phạt liền

Đức Tư thoát tội ươn hèn

Ông bị cách chức về vườn nghỉ ngơi

Lê Đình Lý đã mất rồi

Chu Phúc Minh đã đến nơi thay người

Nguyễn Tri Phương cũng ra ngay

Ông mới kinh lý dài ngày trong nam

Phạm Thế Hiển được điều thêm

Các tướng chỉnh đốn quân liền giải nguy

Nguyễn Tri Phương bàn rút đi

Chúng ta dựng luỹ bao vây kẻ thù

Vì Pháp có thần công to

Đạn công phá mạnh, bắn xa hơn mình

Súng trường bắn đạn rất nhanh

Đối đầu trực diện là mình sẽ thua

Quân ta mai phục và chờ

Chỉ có cận chiến mới là cách hay

Kế hoạch được thực hiện ngay

Ta cho dân chúng nơi này rút đi

Vườn không, nhà trống tức thì

Chiến tranh du kích đánh về ban đêm

Pháp đã không thể tiến thêm

Quân sỹ bị chết bởi lương cạn dần

Bệnh dịch phát tán tràn lan

Trải qua năm tháng không thu được gì

Dân ta đã rút hết đi

Lương thực khan hiếm, hiểm nguy chực chờ

Tướng Pháp đã rất là lo

Nhưng ông vẫn đợi tin từ Giáo dân

Ông chờ họ sẽ nổi lên

Nội ứng cho Pháp tiến lên dễ dàng

Giáo sỹ Pellerin khuyên rằng

Liên quân ra bắc dễ dàng nhiều hơn

Vì ngoài ấy đông Giáo dân

Thêm đám hậu duệ hoàng thân Lê triều

De Genouilly rất  đăm chiêu

Ông ta không thích những điều bàn trên

De Genounilly gửi thư than

Rằng kế hoạch đánh nước Nam khó thành

Người Nam rất giỏi chiến tranh

Quân đội của họ học hành chính quy

Tiến lùi đều có quân uy

Không như những nước châu Phi nghèo nàn

Tôi gặp rất nhiều khó khăn

Cả ngàn quân đã vùi thân chiến trường

Khí hậu khắc nghiệt đủ đường

Tôi thấy ta quá xem thường người Nam

Tôi muốn đánh xuống phía nam

Sài Gòn là đất dễ dàng tấn công

Thành này nằm ở mé sông

Đất đai rất rộng, đồng bằng phì nhiêu

Đây là vựa lúa Nam triều

Lương thực rất nhiều dùng để nuôi quân

Từ đây sang Miên cũng gần

Ta chiếm nó trước, sau dần đánh lên.

Sau khi suy tính nhiều đêm

Pháp chia quân đội ra làm thành hai

Đại tá Fau- coun ở đây

Một ngàn lính với sáu tàu quân lương

Tướng De Genouilly giương buồm

Quân Pháp quyết mở chiến trường trong nam.

Liên quân lặng lẽ âm thầm

Hạm đội tàu đã dần dần đến nơi

Thành Gia Định sắp đến rồi

Một vùng đất rộng, biển trời mênh mông

Sau khi di duyển một vòng

Pháp vượt Côn Đảo vào trong Cần Giờ

Cửa Cần Giờ đẹp nên thơ

Rừng đước bao phủ màu xanh bạt ngàn

Xóm chài bình lặng an nhàn

Ngư dân đánh cá tinh thần hăng say

Theo tin tình báo cho hay

Tổng trấn Gia Định hiểu ngay sự tình

Ông cho điều động dân binh

Quân ta giăng xích ngang sông chặn tàu

Cắm cọc những chỗ nước sâu

Nhân dân Gia Định bắt đầu tản cư

Pháp tấn công cửa Cần Giờ

Tiêu diệt đồn nhỏ tiền tiêu dễ dàng

Chúng tháo hết xích giăng ngang

Gỡ chướng ngại vật cản đường tàu đi

Cửa sông đến lúc lâm nguy

Tàu chiến của Pháp đã di chuyển vào

Quân ta phản pháo rất lâu

Hai bên qua lại bắn nhau cả ngày

Pháp bị cầm chân tại đây

Một đêm giao chiến, cả hai chết nhiều

Quân ta chiến đấu rất liều

Khiến cho quân Pháp bị tiêu hao dần

Nhưng hoả lực Pháp mạnh hơn

Thành ra Pháp đã tấn công dễ dàng

Hữu Bình bị bắn tan hoang

Quân Việt vội vàng lùi lại tuyến sau

Gia Định bị mất tuyến đầu

Pháp cho thuyền nhỏ tiến vào dò la

Giáo sỹ chỉ điểm quân ta

Những nơi trọng yếu của ta bố phòng

Pháp di duyển sâu vào trong

Pháp đến Bến Nghé tấn công vào thành

Hai bên nổ súng giao tranh

Thần công từ phía trong thành bắn ra

Súng ta thua súng Pháp xa

Cho nên thiệt hại phía ta là nhiều

Pháp chẳng có chết bao nhiêu

Chúng cho đổ bộ và leo lên thành

Quan trấn thủ Võ Duy Ninh

Ông dẫn toàn bộ quân mình xông ra

Hai bên đánh giáp lá cà

Cuộc chiến đang lúc trên đà gay go

Quân Pháp chưa thể tiến vô

Bởi quân Việt đã ngoan cường đánh nhau

Sau nhiều giờ cùng đối đầu

Hộ đốc Gia Định rút mau khỏi thành

Thế là Pháp chiếm được thành

Pháp cho phá huỷ tanh banh kho tàng

Kho lúa bị Pháp san bằng

Dân chúng Gia Định ngỡ ngàng xót xa

Giày đinh giặc xéo quê nhà

Đúng là vận của nước ta sắp tàn

Quân Pháp chỉ có một ngàn

Thế nhưng chúng lại dễ dàng thắng nhanh

Buồn cho ông Võ Duy Ninh

Ông rút khỏi thành trong lúc lâm nguy

Sau thời gian đã rút đi

Ông cùng các tướng nghĩ suy buồn rầu

Lê Từ uất ức trong đầu

Hai ông tự sát về chầu tổ tiên

Quân ta tháo chạy đảo điên

Chiến sỹ phơi xác trận tiền rất đông

Vua hay tin rất buồn lòng

Tướng Tôn Thất Hiệp vào trong Biên Hoà

Một vạn quân được điều ra

Nhưng tướng Hiệp đã không đi cứu thành

Ông ta vẫn cứ áng binh

Cơ hội giải phóng nước mình mất đi

Pháp thiêu rụi hết thành trì

Phá sạch chẳng có thứ gì buông tha

Hãm hiếp, cướp bóc dân ta

Bắt dân đi lính Mã Tà theo Tây

Đại Nam mất kể từ đây

Trăm năm sau mới có ngày tự do

Tôn Thất Hiệp không đánh vô

Để cho quân Pháp tự do hoành hành

Nguyễn Tri Phương về kinh thành

Ông nhận chức vụ tổng binh xong vào

Quân ta đắp luỹ đào hào

Bao vây quân Pháp, đánh lâu và dài

Luỹ Chí Hoà thành pháo đài

Súng ống, đạn dược từ ngoài Huế vô

Sau nhiều trận đánh thăm dò

Quân Pháp quyết định đánh vô Chí Hoà

Tri Phương cùng lính xông pha

Em trai ông đã hiến dâng thân mình

Nguyễn Duy vì nước hy sinh

Tri Phương cũng bị đầy mình vết thương

Chí Hoà tan nát thê lương

Quân Việt phơi xác đầy đường, đầy sông

Pháp cứ liên tục tấn công

Nguyễn Tri Phương biết khó lòng đánh lâu

Ông đành lùi lại tuyến sau

Triều đình trách tội, giáng mau chức liền

Nam triều thất bại liên miên

Pháp đã uy hiếp bắt ta hoà đàm

Pháp đòi ba tỉnh đông nam

Ta đã đồng ý và làm theo ngay

“ Tan chợ vì tiếng súng Tây

Đồng Nai, Gia Định khói bay mịt mù

Bến Nghé ảm đạm âm u

Nỗi nhục mất nước nghìn thu lưu truyền”.

Tác giả Nguyễn Duy Sắc 2005