NGHĨA ỨNG MIỀN TÂY

 

Quân Việt thất bại nhiều phen

Nam Kỳ lục tỉnh, người dân bàng hoàng

Đồn Chí Hoà đã tan hoang

Quân Pháp thắng thế nên càng ngênh ngang

Trương Công Định dẫn quân tàn

Ông lui về đất Tiền Giang xây đồn

Căn cứ đặt tại Gò Công

Nghĩa quân kiên quyết một lòng chống Tây

Địa bàn rộng khắp miền Tây

Ông cùng các tướng mỗi ngày luyện quân

Được sự ủng hộ nhân dân

Lực lượng lên tới sáu ngàn nghĩa binh

Ta đúc súng riêng cho mình

Chiến tranh du kích tiêu hao kẻ thù

Triều đình đã gửi chiếu thư

Rằng Trương Công Định phải thu quân về

Không mở rộng chiến tranh ra

Vì Pháp với lại nước ta nghị hoà

Phan Thanh Giản đem chiếu vô

Nhưng mà Công Định làm ngơ lệnh truyền

Ông bị cách mất chức liền

Quân Pháp cũng đã đem tiền dụ ông

Bonard gửi thư nói rằng

Quân đội đại Pháp hiện đang cần người

Nam triều ký hoà ước rồi

Ông về cùng với chúng tôi hoà bình

Tránh đi những cuộc giao tranh

Để cho cuộc sống dân lành bình yên

Công Định không nói gì thêm

Nghĩa quân liên tục ngày đêm đánh đồn

Giải phóng nhiều vùng nông thôn

Nam kỳ lục tỉnh không còn sợ Tây

Nổi danh Đại Soái Bình Tây

Quân Pháp bị đánh đêm ngày không yên

Nghĩa quân ngày một mạnh lên

Ông dẫn quân đánh ngược lên Sài Gòn

Tấn công Pháp ở miền đông

Quân Pháp lúng túng chia quân bố phòng

Sau đó Pháp mở phản công

Chúng đến vây hãm Gò Công nhiều ngày

Công Định buộc rút đi ngay

Ông dẫn quân chạy ngược lên Biên Hoà

Tướng Pháp Lagrandiere

Mở cuộc càn quét đánh qua Biên Hoà

Trương Công Định lại chạy xa

Vợ, con, gia quyến cả nhà lâm nguy

Pháp bắt tất cả đem đi

Chúng gây sức ép ông ra đầu hàng

Nhưng Trương Công Định hiên ngang

Ông lại chạy xuống Tiền Giang đắp thành

Pháp có nội ứng triều đình

Thế nên chúng đánh quân mình nát tan

Công Định gặp cảnh khó khăn

Thiệt hại rất nặng, mất nhiều nghĩa binh

Ông bị thương khắp trên mình

Nhưng vẫn anh dũng điều binh ngăn thù

Huỳnh Công Tấn kẻ phản đồ

Hắn dẫn quân Pháp bất ngờ đánh ta

Anh hùng can đảm xông pha

Nghĩa quân khí tiết thật là kiên trung

Công Định chống trả đến cùng

Thực lực đã hết nhưng không đầu hàng

Ông đã tự sát vẻ vang

Chứng minh khí tiết dân nam kiêu hùng

Pháp liền chiếm đóng Gò Công

Con của Trương Định chạy sang Tháp Mười

Củng cố nghĩa quân xong xuôi

Trương Quyền về lại An Giang xây đồn

Kháng chiến tiếp tục sáu năm

Khiến cho giặc Pháp ăn nằm không yên

Nguyễn Trung Trực cũng nổi lên

Sau khi chiến luỹ Chí Hoà vỡ tan

Ông lùi quân về Tân An

Trung Trực kêu gọi nhân dân theo mình

Thu phục hàng ngàn nghĩa binh

Ông và Trương Định mỗi người một phương

Thế nên họ chẳng chung đường

Mặc dù là tướng cùng trong triều đình

Pháp đã nắm rõ tình hình

Bọn chúng ly gián quân mình rời ra

Để dễ tiêu diệt chúng ta

Khởi nghĩa vì thế khó mà thành công

Pháp vừa chiếm Định Tường xong

Chúng cho tàu chiến vào sông tuần hành

Tàu hơi nước đi rất nhanh

Trên tàu luôn có lính canh rất nhiều

Sau khi do thám mọi điều

Trung Trực chuẩn bị sẽ tiêu diệt tàu

Vàm Nhật Tảo chỗ nước sâu

Tàu Hy Vọng đậu canh chừng cửa sông

Trung Trực quyết định tấn công

Ông dùng cách đánh hoả công bằng thuyền

Quân ta canh lúc triều lên

Thuyền nhỏ bơi đến sát bên mạn tàu

Nghĩa binh chủ yếu dùng dao

Họ leo lên tàu cận chiến thủ tiêu

Những ghe chứa sẵn diêm tiêu

Tới tấp xuôi triều phát hoả xung quanh

Chiếc tàu bị cháy rất nhanh

Ghe nhỏ đón những nghĩa binh trở về

Tàu Hy Vọng chìm tức thì

Tướng Pháp biết thế đem quân đốt làng

Bọn chúng trả thù dã man

Gây ra lắm cảnh tóc tang kinh hoàng

Trung Trực về lại miền đông

Triều đình phong tước, thưởng công rất nhiều

Ông được dân chúng tin yêu

Họ hưởng ứng nhiều lương thực và quân

Triều đình buộc ông rút quân

Vì hoà ước đã ký xong hết rồi

Ông về Kiên Giang xa xôi

Hà Tiên trấn thủ chống loài xâm lăng

Pháp đem quân chiếm Kiên Giang

Triều đình bắt Trực lui quân ra ngoài

Đất Bình Thuận quá xa xôi

Ông không vâng lời, ở lại đánh nhau

Ông lùi nghĩa quân vào sâu

Chuẩn bị căn cứ bắt đầu đánh ra

Kiên Giang trời biển bao la

Hà Tiên thắng cảnh thật là nên thơ

Giặc Pháp đàn áp dân ta

Đầu rơi, máu chảy xót xa vô cùng

Căn cứ xây dựng đã xong

Trung Trực một lòng tái chiếm đất đai

Quân ta do thám nhiều ngày

Đồn Kiên Giang có lính Tây canh phòng

Súng được bố trí nhiều vòng

Trong đồn có súng thần công khá nhiều

Trung Trực đã hiểu đôi điều

Ông sẽ đánh úp triệt tiêu đồn này

Từ Tà Niên, ta đến ngay

Nghĩa quân tổ chức bao vây bất ngờ

Từ ngoài ta bắn súng vô

Quân Pháp đang ngủ, giật mình hoang mang

Tên bay, đạn nổ kinh hoàng

Chúng chạy nhốn nháo dọc ngang trong đồn

Đến sáng, ta chiếm được đồn

Lính Pháp trong đồn bị giết thẳng tay

Sau khi chiếm đóng mấy ngày

Pháp dẫn quân đội đến đây trả đòn

Trung Trực lui đến Hòn Chông

Sau ra Phú Quốc xây đồn kháng Tây

Huỳnh Công Tấn đã theo Tây

Lão ta dẫn Pháp từng ngày đuổi theo

Đồn Cửa Cạn, Công Tấn vào

Tấn chỉ cho Pháp lối vào lối ra

Trung Trực buộc phải chạy xa

Lực lượng chiến đấu của ta yếu dần

Pháp cho bao vây nghĩa quân

Trung Trực phải dẫn quân vào trong hang

Huỳnh Công Tấn đến gọi hàng

Rằng kẻ hiểu biết thì mau thức thời

Triều đình đã bó tay rồi

Chúng ta không thể chống người Tây Phương

Ông có khí phách ngoan cường

Nhưng mà một tướng không làm được chi

Thôi mau ra hàng Tây đi

Hàng trăm binh sỹ chết oan phí đời

Trung Trực thất bại tả tơi

Xót cho sinh mạng bao người theo ông

Trực rằng ta sẽ bằng lòng

Ta làm ta chịu, họ không tội gì

Nếu tha họ, ta sẽ đi

Bằng không ta sẽ đánh mi đến cùng

Tấn rằng là bậc anh hùng

Một lời đã hứa quyết không sai lời

Chúng ta chung chí một thời

Ông chắc cũng hiểu tính tôi kia mà

Đó là vận của nước ta

Thật lòng ai có thích mà thế đâu

Ông đừng cố gắng đối đầu

Đơn thân độc mã làm sao mà thành

Triều thần trên dưới tranh giành

Không ai muốn đánh, chỉ mong cầu hoà

Thế nên tan rã quân ta

Bởi vì trên dưới của ta bất đồng

Đánh nhau chỉ tổ mất công

Khổ cho bá tánh máu hồng cứ tuôn

Trung Trực nghe vậy nên buồn

Ông bèn chấp nhận đem quân ra hàng

Pháp bắt Trung Trực đem giam

Chúng tàn sát hết nghĩa quân trung thành

Huỳnh Công Tấn thành Việt gian

Tấn được người Pháp thăng quan, thưởng tiền

Pháp đưa Trực xuống Hà Tiên

Bọn chúng đã giết ông liền thị uy

Pháp chiếm lục tỉnh Nam Kỳ

Thẳng tay cướp phá chẳng gì mà tha

Cửu Long giang uất lời ca

Máu dân Việt đã hoà cùng nước sông.

Tác giả Nguyễn Duy Sắc 2005