Nhà Trần đến lúc suy vong
Quan lại tham nhũng, vua không lo triều
Bá tánh cơ cực trăm điều
Giặc cướp nổi loạn rất nhiều các nơi
Quân lính biếng nhác ăn chơi
Lòng dân ca thán cuộc đời lầm than
Trước nguy cơ sẽ tiêu tan
Quan Lê phụ chính mưu toan soán Trần
Quyền lực thao túng dần dần
Thanh lọc vây cánh họ Trần khắp nơi
Lê Quý Ly gặp đúng thời
Thâu tóm chính sự về nơi phe mình
Sau cùng làm chủ triều đình
Sát hại thân tín họ Trần dã man
Số người chết đến hàng ngàn
Số chạy thoát được lên ngàn ẩn thân
Quý Ly cướp ngôi nhà Trần
Cải cách hành chính có phần gắt gao
Tây Kinh xây đắp luỹ cao
Triều đình chuyển vào đến tận xứ Thanh
Thăng Long thành một đô thành
Tên cũng được đổi trở thành Đông Đô( Kinh)
Tây Kinh bề thế quy mô
Tường xây đá hộc rất to và bền
Cung điện dựng mới hết lên
Một đô thị đẹp nhất trên nước mình
Kinh phí kiệt quệ dân sinh
Sức người mệt nhọc, dân tình xôn xao
Chính sự mâu thuẫn lên cao
Lòng dân đã hết tin vào Quan Gia
Tiền giấy lại được tung ra
Kinh tế khủng hoảng thế là rối reng
Quân đội đông nhưng yếu hèn
Suốt ngày bài bạc đỏ đen chơi bời
Lê Quý Ly lo rã rời
Thị sát dân chúng khắp nơi tình hình
Thay họ Hồ thành họ mình
Tây Đô làm chốn thành kinh nhà Hồ
Đại Việt đổi thành Đại Ngu
Hồ Quý Ly lên ngôi vua đứng đầu
Lãnh đạo không được bao lâu
Thấy mình già yếu bắt đầu nhường ngai
Hồ Hán Thương có đức tài
Quý Ly nhường lại ngai vàng cho con
Ông làm cố vấn giúp con
Quyền bính vẫn còn như một ông vua
Thái thượng hoàng cùng với vua
Chỉnh đốn nội bộ , đại tu triều đình
Càng ngày mọi việc rối tinh
Rất nhiều tướng lĩnh việc quân chán chường
Ngoại giao lủng củng trăm đường
Nhà Minh lại thường chèn ép nước ta
Hồ Quý Ly rất lo xa
Nghiên cứu vũ khí để mà phòng thân
Hồ Nguyên Trừng giỏi việc quân
Nhiệm vụ chủ yếu canh tân khí tài
Nghiên cứu chế tạo nỏ dài
Thuốc nổ các loại , giáp đồng hộ thân
Súng thần công mới, tối tân
Thành luỹ có phần gia cố thêm cao
Thuyền chiến đóng đinh sắt vào
Mở rộng kênh đào, phát triển thuỷ binh
Kỷ luật sắt với quân binh
Củng cố quân đội , tuyển binh càng nhiều
Lực lượng đông trên một triệu
Bố trí các lộ giống triều Trần xưa
Đại Ngu hùng mạnh không vừa
Ai Lao cũng phải chịu thua cúi đầu
Chân Lập triều cống ngọc châu
Những vùng phên giậu tỏ ra biết điều
Trước mặt nhẫn nhịn Minh triều
Mở rộng lãnh thổ thêm nhiều về nam
Quân Hồ tiến đánh nước Chăm
Phạm Nguyên Khôi xuống phương Nam chiếm thành
Quân Chăm thua trận rất nhanh
Chiêm Động, Cổ Luỹ trở thành đất ta
Quân Hồ thừa thắng tiến xa
Vây hãm Chiêm chúa trên đà nguy vong
Đồ Bàn bị vây nhiều vòng
Quân Hồ đã cố tấn công rất nhiều
Nhưng chưa phá được bao nhiêu
Vua Chăm cầu cứu Minh triều viện binh
Để tỏ lòng với đồng minh
Quân Minh đã phái viện binh tiến vào
Vua Chăm thoát trận ba đào
Quân Hồ chẳng có cách nào bèn lui
Tình hình không mấy gì vui
Hai vua lo lắng ngược xuôi rã rời
Miền nam, yên ổn xong rồi
Nhà Hồ phòng thủ những nơi hiểm nghèo
Để đối phó với Minh triều
Đồn luỹ xây nhiều và rất quy mô
Chiến thuyền súng ống lắp vô
Tình báo liên tục thăm dò nhà Minh
Thành Đa Bang xây mới tinh
Chiến luỹ kiên cố , tinh binh đóng nhiều
Trên những con sông trọng yếu
Đóng cọc rất nhiều để chặn thuỷ quân
Quân đội tăng cường tập trận
Họ Hồ cố lấy lòng dân trở về
Tuy nhiên mâu thuẫn nhiều bề
Danh Nho, học sỹ chán chê triều đình
Họ Hồ bị cô lập mình
Số người thân tín càng ngày ít đi
Nhà Minh đòi đất biên thuỳ
Nhà Hồ nhân nhượng cắt đi vài phần
Xứ Lộc Châu rất thưa dân
Vốn là một phần đất của Tư Minh
Mười phần ngày trước thuộc mình
Nhà Hồ trả lại nhà Minh ba phần
Tình hình tạm lắng xuống dần
Trần Thiêm Bình giả làm thân tộc Trần
Sang Minh bày vẽ phân trần
Kể tội họ Hồ cướp mất ngôi vua
Minh Thành Tổ nghe phân bua
Nhân cơ hội ấy để xua quân vào
Lý Ỷ đi sứ tiến vào
Mang danh Thiên tử ngôi cao ra điều
Rằng họ Hồ gây nhũng nhiễu
Trần Thiêm Bình đến Thiên triều cầu xin
Nhà Hồ theo dõi tình hình
Biết rằng Lý Ỷ sang rình nước ta
Lệnh truyền phải giết phòng xa
Nhưng mà Lý Ỷ chạy xa mất rồi
Lý Ỷ báo cáo lắm lời
Chủ yếu hạ nhục vua tôi nhà Hồ
Hồ Hán Thương rất là lo
Nguyễn Cảnh Chân được cử vô Minh triều
Biểu dâng tạ tội đôi điều
Những ý chủ yếu là xin hiếu hoà
Xin rước Thiêm Bình về nhà
Cung nghinh đón tiếp để mà trả ngôi
Chấp nhận được làm bề tôi
Vua Minh nghe vậy mở lời ra ngay
Chấp thuận những biểu thư này
Nếu Hồ quy thuận phong ngay chư hầu
Đại Ngu sẽ là một châu
Sáp nhập Minh quốc cùng nhau vững bền
Họ Hồ nghĩ vậy chẳng nên
Khéo léo co kéo dài thêm hội đàm
Ngoại giao qua lại thời gian
Họ Hồ lại phái sứ sang điều đình
Cố lắng nghe thêm sự tình
Sứ Lưu Quang Đình, Phạm Canh đến triều
Vua Minh đã hiểu đôi điều
Tuy nhiên đã muốn ít nhiều đánh ta
Lưu Quang Đình bị đuổi ra
Phạm Canh bị giữ để mà dò tin
Họ Hồ nắm bắt thông tin
Biết rằng tình hình sẽ đánh nhau to
Nhà Minh bắt đầu kiếm cớ
Trần Thiêm Bình được hỗ trợ quay về
Quân đội hộ tống chỉnh tề
Mười vạn quân đã tiến về biên cương
Hàn Quan, Hoàng Trung làm tướng
Thuỷ bộ hai đường đánh xuống Đại Ngu
Hồ Nguyên Trừng ra phòng thủ
Hoàng Trung di chuyển từ từ tiến sang
Cửa Lãnh Kinh ta chặn ngang
Quân Hồ vội vàng khinh địch ít hơn
Chủ quan nên đánh như vờn
Thành ra thất bại chết hơn vài ngàn
Rất nhiều tướng lĩnh bỏ thân
Phạm Nguyên Khôi, Chấn Cương tử trận
Chu Bỉnh Chương, Tam Bỉnh vùi thân
Trần Huyên Huyên cũng phơi thân chiến trường
Trần Thái Bộc chết đau thương
Hồ Nguyên Trừng phải tìm đường chạy nhanh
Quân ta bị đánh tan tành
Nguyên Trừng phải đành tháo chạy thoát thân
Hồ Vấn đã kịp nhanh chân
Quân đi lặng lẽ bất thần tấn công
Hoàng Trung đang ở bờ sông
Trở tay không kịp, đành lòng rút đi
Quân Minh chạy đến biên thuỳ
Hồ Xạ, Trần Đĩnh đã đi cản đường
Khoá chặt những lối biên cương
Hoàng Trung cùng đường xin lối thoát thân
Đứng trước cái chết đang gần
Cao Cảnh nhận lệnh đã cầm thư sang
Quân Minh phủ phục đầu hàng
Trần Thiêm Bình bị giải sang quân Hồ
Nhiều lính bị ta cầm tù
Thiêm Bình bị xử lăn trì chết ngay
Minh Thành Tổ biết chuyện này
Huy động binh mã chọn ngày đánh ta
Thần công, đại nỏ, chiến xa
Dân binh, lương thảo thật là khuyếch trương
Thuỷ quân đã rất khẩn trương
Kỵ binh trên những chiến trường hội sư
Thảo thêm một bố cáo thư
Phù Trần diệt Hồ truyền xuống phương nam
Tình hình rất đỗi nguy nan
Quan Gia vội vàng sai sứ sang Minh
Trần Cung Túc phải liều mình
Giải thích tình hình về chuyện đánh nhau
Đại Ngu chấp thuận cúi đầu
Xin được triều cống ngọc châu, bạc vàng
Rằng Trần Thiêm Bình kẻ gian
Mạo nhận tôn thất mong làm quân vương
Vua Minh xem rẻ khinh thường
Bắt Trần Cung Túc nhốt luôn vào tù
Kế hoạch đã được dự trù
Quyết lòng đánh chiếm Đại Ngu bắt Hồ
Chu Năng , Mộc Thạnh, Trương Phụ
Ba tướng nhận chỉ tiếp thu soái kỳ
Chu Năng nhận ấn Chinh Di
Mộc Thạnh, Trương Phụ cùng đi phó đoàn
Tập hợp quân mã hoàn toàn
Binh tám mươi vạn tiến sang nước mình
Biên cương cấp báo tình hình
Lực lượng hùng hậu quân Minh tiến vào
Đại Quân đã đến Lộc Châu
Chuẩn bị kế hoạch bắt đầu tấn công
Tiết trời đang độ mùa đông
Gió mưa rét mướt , núi sông thảm sầu
Trải qua một trận ốm đau
Chu Năng đã chết , chuyển giao binh quyền
Trương Phụ thống lĩnh toàn quyền
Quân Minh ổn định xong liền tiến lên
Trương Phụ, Trần Húc đi tiên
Đoàn quân thiện chiến oai danh lẫy lừng
Quân Minh chặt đốn cây rừng
Quân bốn mươi vạn không ngừng bước chân
Pha Luỹ đã đến rất gần
Quân Hồ không dám ra ngăn chút nào
Mộc Thạnh, Lý Bân cũng vào
Xẻ núi mở lối đi mau từng ngày
Ải Phú Lệnh đến liền ngay
Thám mã cấp báo về ngay nhà Hồ
Biên cương bỏ để giặc vô
Một quyết định khiến nhà Hồ thua to
Quân Minh di chuyển tự do
Chẳng mà mấy chốc đã vô nước mình
Tại Bạch Hạc, giặc hội binh
Trương Phụ cho lính rêu rao chửi Hồ
Kể tội triều đình nhà Hồ
Cướp ngôi , soán chúa , mưu mô gian tà
Hịch truyền cứ thế phát ra
Quân Hồ vào thế thật là khó khăn
Lung lay ý chí ba quân
Giặc Minh đã khiến cho dân bỏ Hồ
Mạc Địch, Mạc Viễn phản đồ
Nguyễn Huân, Mạc Thuý bỏ Hồ theo Minh
Minh được rất nhiều hàng binh
Trương Phụ cho lính tấn công quân Hồ
Hồ Xạ bị trận thua to
Lùi về nam bờ sông Cái đóng quân
Giặc Minh cho thuyền chuyển quân
Trần Đĩnh đã có ém quân đợi chờ
Bãi Thiên Mạc, giặc lên bờ
Trần Đĩnh mai phục bất ngờ xông ra
Quân Minh bị đánh bật ra
Thiệt hại vô số thế là rút lui
Sau khi củng cố lại rồi
Trương Phụ ra lệnh đánh nơi Mộc Hoàn
Nguyễn Công Khôi rất chủ quan
Vui chơi thác loạn việc binh không màng
Quân Minh đánh trại nát tan
Thuyền chiến bị đốt cháy lan rực trời
Hồ Nguyên Trừng buồn rã rời
Giặc chiếm ưu thế hết rồi còn đâu
Tướng sỹ Đại Ngu lo âu
Nội bộ bắt đầu mâu thuẫn với nhau
Thành Đa Bang là tuyến đầu
Căn cứ rất mạnh đối đầu quân Minh
Hồ Quý Ly cứ trông tin
Lo lắng tình hình chiến sự Đa Bang
Hồ Nguyên Trừng gửi thư rằng
Không sợ giặc mạnh, sợ lòng dân xa
Trong Đa Bang đông quân ta
Thần công, voi chiến quả là rất đông
Hào thành đã có lòng sông
Những hàng cọc nhọn làm chông cản thuyền
Đồn canh lính gác thường xuyên
Thuỷ quân đồn trú chiến thuyền khắp nơi
Trương Phụ thị sát tận nơi
Nghiên cứu kỹ lưỡng thế rồi tiến công
Ban đêm quân Minh vượt sông
Hai cánh hiệp đồng nổ súng tấn công
Tây bắc, Trương Phụ, Hoàng Trung
Mộc Thạnh đánh cùng Trần Tuấn , tây nam
Quân Minh bắn pháo mở màn
Đại bác nhả đạn thẳng vào Đa Bang
Trong thành bắn trả hiên ngang
Hoả lực cũng mạnh sánh ngang kẻ thù
Đạn đá bay cứ vù vù
Tên như gió cuốn mịt mù không trung
Pháo lệnh vang lên đùng đùng
Trống trận tùng tùng trợ chiến hai bên
Quân Minh bắc thang leo lên
Mặt thành xác chết chồng lên lấp đầy
Quân Hồ đánh chẳng ngơi tay
Trong trận chiến này máu chảy thành sông
Quân Minh cố sức tấn công
Nhưng thành kiên cố nên không thể vào
Xác chết lấp hết chiến hào
Vẫn chưa tìm được cách nào để vô
Nguyễn Tông Đỗ tướng nhà Hồ
Cho quân đục lỗ xuyên qua tường thành
Voi trận xông ra ngoài thành
Định mở đường máu giúp thành giải vây
Nào ngờ quân Minh đã hay
Hoả tiễn bắn bầy voi chiến te tua
Quân Minh vẽ đầu sư tử
Voi thấy hình lũ sư tử nên kinh
Bầy voi lồng lộn linh tinh
Quân Hồ rối loạn đội hình thua đau
Voi chiến lùi lại tuyến sau
Quân sỹ lũ lượt kéo nhau vào thành
Quân Minh truy đuổi thật nhanh
Giặc chui qua lỗ vào thành Đa Bang
Quân Hồ bị đánh nát tan
Trận địa phơi xác hàng ngàn chiến binh
Tướng Lương Dân Hiến bỏ mình
Tướng Thái Bá Nhạc hy sinh trong thành
Toàn quân bị đánh tan tành
Súng ống, voi chiến đều thành tù binh
Quân Hồ tháo chạy thất kinh
Toàn tuyến phòng thủ quân mình vỡ tan
Tàn binh lui xuống Hoàng Giang
Trương Phụ chuẩn bị đánh sang Đông thành
Quân Minh tiến đến Đông kinh
Chưa nắm được rõ địa hình nơi đây
Trương phụ không tấn công ngay
Thăm dò địa thế từng ngày gắt gao
Nguyễn Thuý, Đặng Nguyên giúp vào
Bản đồ trận địa , luỹ hào của ta
Bọn hàng tướng bán quê nhà
Nối giáo cho giặc thật là nhục thay
Sau khi kế hoạch trình bày
Trương Phụ ra lệnh đánh ngay quân Hồ
Quân Minh tiến đến Đông đô
Đốt hàng cọc gỗ xung quanh sông Hồng
Bốn phía toàn đồng bằng không
Đông đô khó thủ dễ công, mất liền
Quân Minh vơ vét bạc tiền
Con trai bắt thiến, gái vào làm nô
Tan hoang khắp chốn Đông đô
Thăng Long ngày trước thành mồ bỏ hoang
Dân tình rất đỗi hoang mang
Rất nhiều danh sỹ ra hàng giặc Minh
Sau khi kiểm soát tình hình
Trương Phụ dự tính tiến về Tây Đô
Hồ Nguyên Trừng đến sông Lô
Thuỷ bộ tập kích đánh vô kẻ thù
Tuy nhiên lại bị đánh thua
Tổn thất rất nặng, quân nhu mất nhiều
Một vạn quân đã bị tiêu
Chiến thuyền rất nhiều bị đắm trên sông
Quân Hồ tháo chạy rất đông
Lui về Muộn Hải cố phòng thủ thêm
Mộc Thạnh liền kéo quân đến
Quân Hồ lại bại nữa thêm lần này
Cửa Đại An giữ vài ngày
Hồ Nguyên Trừng buộc rút ngay đi liền
Quân Hồ thất trận liền liền
Toàn quân phải rút về miền Tây đô
Dân miền bắc đều phản Hồ
Khiến cho thế lực họ Hồ tiêu tan
Quân Minh tàn sát dã man
Những người thân tín làm quan nhà Hồ
Ai theo chúng phản lại Hồ
Được ban chức tước tiến vô quan trường
Đại Ngu thất bại thảm thương
Họ Hồ cùng đường cố gắng lo toan
Nhưng lòng dân mất hoàn toàn
Họ Hồ đành lấy bạc vàng mua dân
Tìm người tài để kết thân
Gả những công chúa cho dân trung thành
Cố gắng kéo dài chiến tranh
Xây lại quân đội để giành giang sơn
Thế cục ngày càng tệ hơn
Họ Hồ trong thế cô đơn sắp tàn
Hai vua phải bỏ ngai vàng
Rong ruổi từ bắc vào nam nhiều lần
Quân Minh đánh chiếm dần dần
Tìm người họ Trần để lập nguỵ quân
Họ Hồ đã cố nhiều lần
Nhưng mà khí số đã tàn đành thua
Quân Minh bắt cả hai vua
Nguyên Trừng cũng bị bắt đưa vào tù
Thế là chấm dứt Đại Ngu
Nước Việt lại bị kẻ thù xiềng gông
Buồn sao trong tiếng trống đồng
Nỗi đau mất nước nói không thành lời.
Tác giả: Nguyễn Duy Sắc 2002